Στις 6 Οκτωβρίου 2026, υπουργοί υγείας από την Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, την Ουγγαρία, τη Λετονία, τη Σλοβενία και την Ισπανία έστειλαν μια κοινή επιστολή στον Επίτροπο Olivér Várhelyi. Την παρουσίασαν ως μια λίστα προτιμήσεων και προτάσεων για την αναθεώρηση της Οδηγίας για τα Προϊόντα Καπνού (TPD) και της Οδηγίας για τη Διαφήμιση Προϊόντων Καπνού (TAD), ισχυριζόμενοι ότι ανοίγει τον δρόμο για μια γενιά χωρίς κάπνισμα έως το 2040.
Στην πραγματικότητα, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Εάν υιοθετηθεί όπως έχει γραφτεί, θα αποτύχει να δημιουργήσει μια Ευρώπη χωρίς κάπνισμα. Αντίθετα, θα προστατέψει τα τσιγάρα από τον ανταγωνισμό, θα παραδώσει μια έτοιμη αγορά σε εγκληματίες της μαύρης αγοράς και θα αφήσει εκατομμύρια καπνιστές με ένα μόνο νόμιμο προϊόν νικοτίνης: αυτό που τους σκοτώνει.
Όλοι όσοι νοιάζονται για τη δημόσια υγεία, είτε είναι συντάκτες αυτής της επιστολής είτε αυτής της ανάρτησης, μοιράζονται τον ίδιο απώτερο στόχο: τη μείωση των θανάτων και των ασθενειών που σχετίζονται με το κάπνισμα. Η διαφωνία έγκειται αποκλειστικά στα μέσα. Τα προτεινόμενα μέτρα της επιστολής έχουν ήδη δοκιμαστεί, εν όλω ή εν μέρει, σε άλλες χώρες. Απέτυχαν, και τα αποδεικτικά στοιχεία είναι ολοφάνερα.
Τι ζητάει πραγματικά η επιστολή#
Αυτή η επιστολή προτρέπει την Επιτροπή να λάβει επτά συγκεκριμένα μέτρα.
Απαιτεί το άμεσο πάγωμα της αγοράς: κάθε προϊόν νικοτίνης που δεν ρυθμίζεται από την TPD και κάθε συσκευή που το παρέχει πρέπει να απαγορευτεί ως καταναλωτικό αγαθό. Αυτό επεκτείνεται ακόμη και σε είδη χωρίς νικοτίνη που απλώς μιμούνται τα ρυθμιζόμενα αντίστοιχά τους.
Ζητά αυστηρά ανώτατα όρια νικοτίνης, καθολική απαγόρευση των αρωμάτων και τυποποίηση όλων των προϊόντων και συσκευών, η οποία θα επιβάλλεται μέσω κανόνων απλής/κοινής συσκευασίας.
Ζητά να επιτραπεί στα κράτη μέλη να εφαρμόσουν συνολικές εθνικές απαγορεύσεις στα σακουλάκια νικοτίνης, παράλληλα με αυστηρούς περιορισμούς σε άλλα προϊόντα νικοτίνης χωρίς καπνό.
Απαιτεί οι απαγορεύσεις διαφήμισης να επεκταθούν ώστε να καλύπτουν κάθε προϊόν, συσκευή και κανάλι, υποχρεώνοντας τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης να διαγράφουν προληπτικά τέτοιο περιεχόμενο και να αποτρέπουν την ανάρτησή του εξ αρχής.
Επιδιώκει μια απαγόρευση σε επίπεδο ΕΕ για τις διασυνοριακές πωλήσεις από απόσταση.
Ζητά τη δυνατότητα επιβολής εθνικών απαγορεύσεων με βάση περιβαλλοντικές ανησυχίες, στοχεύοντας συγκεκριμένα στα ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης.
Ζητά οι ενέργειες αυτές να πλαισιωθούν από το άρθρο 5.3 της Σύμβασης Πλαίσιο του ΠΟΥ για τον Έλεγχο του Καπνού (WHO FCTC), τηρώντας τόσο το γράμμα όσο και το πνεύμα της, με απώτερο στόχο την εξάλειψη της εξάρτησης από τη νικοτίνη σε ολόκληρη την Ένωση.
Ωστόσο, λείπει ένα κρίσιμο αίτημα από αυτή την επιστολή: έστω ένα μέτρο που θα καθιστούσε ευκολότερο, φθηνότερο ή πιο ελκυστικό για έναν ενήλικα καπνιστή να διακόψει το κάπνισμα τσιγάρων. Κάθε πρόταση επικεντρώνεται στον περιορισμό των εναλλακτικών λύσεων χαμηλότερου κινδύνου. Τίποτα δεν αντιμετωπίζει το ίδιο το τσιγάρο, το προϊόν που ευθύνεται για τον θάνατο περίπου των μισών μακροχρόνιων χρηστών του. Αντιθέτως, τα προτεινόμενα μέτρα εμποδίζουν την αντιμετώπιση του καπνίσματος.
Το “πάγωμα της αγοράς” παγώνει (δηλαδή παγιώνει) το τσιγάρο στη θέση του#
Η επιστολή θέλει να διασφαλίσει ότι κανένα νέο προϊόν που περιέχει νικοτίνη, ή ουσία που μοιάζει με νικοτίνη, ή μοιάζει με τέτοιο προϊόν, δεν θα μπορέσει ποτέ να εισέλθει στην αγορά της ΕΕ. Το παρουσιάζει αυτό ως τερματισμό της ικανότητας της βιομηχανίας να “εθίζει τους νέους”.
Ένα τέτοιο πάγωμα στην πράξη δεν απομακρύνει τη νικοτίνη από την αγορά. Απομακρύνει τον ανταγωνισμό από τον πιο επικίνδυνο τρόπο κατανάλωσής της. Τα συμβατικά τσιγάρα είναι ο κατεστημένος παίκτης. Βρίσκονται παντού, και είναι νόμιμα. Ένα πάγωμα εγγυάται ότι όποια καινοτομία έρχεται, συμπεριλαμβανομένων προϊόντων που θα μπορούσαν να είναι πολύ ασφαλέστερα από το κάπνισμα, αποκλείεται από τη νόμιμη αγορά πριν κανείς εξετάσει το προφίλ κινδύνου της.
Αυτή δεν είναι η αρχή της προφύλαξης. Η αρχή της προφύλαξης σταθμίζει τον κίνδυνο έναντι του «αντίπαλου» κινδύνου. Αυτή εδώ σταθμίζει έναν υποθετικό κίνδυνο από προϊόντα που δεν υπάρχουν ακόμη έναντι ενός βέβαιου, τεράστιου, συνεχιζόμενου κινδύνου από το προϊόν που ήδη υπάρχει. Με τη λογική της επιστολής, θα έπρεπε να έχει απαγορεύσει το αυτοκόλλητο νικοτίνης, οι τσίχλες νικοτίνης και η πρώτη γενιά ηλεκτρονικών τσιγάρων.
Υπάρχει επίσης ένα βασικό πρόβλημα αναλογικότητας. Η απαγόρευση προϊόντων “που δεν περιέχουν ούτε νικοτίνη ούτε ουσία που μοιάζει με νικοτίνη, αλλά μοιάζουν με προϊόντα που περιέχουν”, ποινικοποιεί πράγματα που, εξ ορισμού, δεν μπορούν να παρέχουν νικοτίνη. Είναι ρύθμιση με βάση την εμφάνιση. Είναι σα να αντιμετωπίζεις το έγκλημα με απαγόρευση στην πώληση μαχαιριών κουζίνας επειδή γίνονται εγκλήματα με μαχαίρι.
**
2. Αρώματα, ανώτατα όρια νικοτίνης, απλές συσκευασίες και τυποποιημένες συσκευές: κάνοντας την ασφαλέστερη επιλογή τη χειρότερη επιλογή#
Η επιστολή προτείνει μια καθολική απαγόρευση αρωμάτων, αυστηρά ανώτατα όρια νικοτίνης για όλα τα είδη, απλή/κοινή συσκευασία και τυποποιημένες συσκευές. Απαιτεί κάθε προϊόν να ρυθμίζεται “στον ίδιο βαθμό” για να σταματήσει η μετάβαση μεταξύ κατηγοριών.
Ο δηλωμένος στόχος είναι να εμποδιστούν οι καπνιστές από το να μετακινούνται μεταξύ τύπων προϊόντων. Ωστόσο, η μετάβαση από τα τσιγάρα σε επιλογές χαμηλότερου κινδύνου είναι ακριβώς αυτό που σώζει ζωές. Η ρύθμιση ενός τσιγάρου με τον ίδιο τρόπο όπως ένα σακουλάκι νικοτίνης αγνοεί την πραγματικότητα ότι οι κίνδυνοί τους είναι χαοτικά διαφορετικοί. Το να αντιμετωπίζονται πανομοιότυπα ριζικά διαφορετικά προφίλ κινδύνου δεν είναι ουδετερότητα, είναι ένα μήνυμα προς τους καπνιστές ότι η αλλαγή είναι μάταιη.
Τα αρώματα δεν είναι ένα τέχνασμα για τους νέους. Είναι απαραίτητο εργαλείο για τη μετάβαση των ενηλίκων από το κάπνισμα σε μια συνήθεια σαφώς λιγότερο βλαπτική. Οι ενήλικες καπνιστές που μεταβαίνουν στο άτμισμα επιλέγουν κατά συντριπτική πλειοψηφία μη-καπνικά αρώματα και πολλοί πιστώνουν σε αυτά τα αρώματα το ότι τους βοήθησαν να αφήσουν τα τσιγάρα πίσω τους. Ένα άρωμα καπνού στο άτμισμα συχνά θυμίζει υπερβολικά τη συνήθεια από την οποία προσπαθούν να ξεφύγουν. Μια ευρεία απαγόρευση αρωμάτων αφαιρεί ακριβώς το χαρακτηριστικό που κάνει τις εναλλακτικές λύσεις να λειτουργούν για τους ενήλικες, ενώ δεν προσφέρει πρακτικά καμία προστασία στους εφήβους οι οποίοι απλώς θα βρουν αρωματισμένα προϊόντα στην παράνομη αγορά.
Τα ανώτατα όρια νικοτίνης υπονομεύουν τις ασφαλέστερες επιλογές. Ένας καπνιστής που έχει συνηθίσει 20 τσιγάρα την ημέρα δεν θα ικανοποιηθεί από ένα προϊόν που αποτυγχάνει να παρέχει νικοτίνη σε συγκρίσιμο επίπεδο. Η υπο-δοσολογία δεν βοηθά τους ανθρώπους να σταματήσουν, τους οδηγεί στο να συνεχίσουν να καπνίζουν παράλληλα, να επιστρέψουν σε παλιές συνήθειες ή να αναζητήσουν προϊόντα αλλού που πραγματικά λειτουργούν.
Η απλή συσκευασία και οι τυποποιημένες συσκευές για προϊόντα μείωσης της βλάβης διαγράφουν το μοναδικό πράγμα που επιτρέπει σε έναν ενήλικα καπνιστή να διακρίνει ένα νόμιμο, ελεγμένο προϊόν από ένα μη ρυθμιζόμενο: τη μάρκα, την επισήμανση και τις πληροφορίες. Σε μια αγορά όπου λαθρεμπόριο είναι ήδη ο κύριος ανταγωνιστής, η αφαίρεση της νόμιμης διαφοροποίησης είναι ένα δώρο στους παράνομους πωλητές.
Η Δανία προσφέρει ένα ζωντανό παράδειγμα αποτυχίας. Τον Απρίλιο του 2022, απαγόρευσε κάθε άρωμα ηλεκτρονικού τσιγάρου εκτός από καπνό και μενθόλη, και πρόσθεσε φόρο στα υγρά νικοτίνης. Η έρευνα της Δημόσιας Αρχής Υγείας για το 2024 σχετικά με τις συνήθειες καπνίσματος, η οποία κάλυψε περισσότερα από 10.600 άτομα ηλικίας 15 έως 79 ετών, αποκαλύπτει τι ακολούθησε. Tο 63% των ατμιστών χρησιμοποιούσε αρώματα φρούτων (που ήταν πλέον παράνομα), ενώ 23% χρησιμοποιούσε αρώματα καραμέλας ή αναψυκτικών. Μόνο το 32% χρησιμοποιούσε μενθόλη και το 18% άρωμα καπνού. Μια προηγούμενη δημοσκόπηση της Ipsos που ανατέθηκε από το Tholos Foundation διαπίστωσε ότι το 93% των Δανών ατμιστών δήλωσαν ότι τα απαγορευμένα αρώματα ήταν εύκολο να βρεθούν, με σχεδόν τους μισούς να τα αγοράζουν από τοπικά καταστήματα και το 47% online. Μόνο το 16% των ατμιστών υποστήριξε την απαγόρευση και το 81% δήλωσε ότι τα αρώματα ήταν σημαντικά για την απόφασή τους να ατμίζουν.
Μια απαγόρευση που αγνοούν οι περισσότεροι χρήστες δεν απομακρύνει τα αρώματα από την αγορά. Τα μετατοπίζει σε πωλητές που δεν ελέγχουν την ηλικία κανενός. Στο μεταξύ, η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου μεταξύ των ηλικιών 15 έως 29 ετών στη Δανία αυξήθηκε από 7% το 2022 σε 12% το 2024 (70% σχετική αύξηση). Η ίδια έρευνα δείχνει το κάπνισμα μειωμένο κατά δύο μονάδες ενώ το άτμισμα αυξήθηκε κατά δύο, και το 52% των καθημερινών ατμιστών λένε ότι ατμίζουν για να καπνίζουν λιγότερο. Αυτοί είναι οι ενήλικες για τους οποίους λειτουργούν αυτά τα προϊόντα, ωστόσο είναι οι άνθρωποι που η απαγόρευση πλήττει περισσότερο. Η απάντηση της Δανίας ήταν να γίνει ακόμη πιο αυστηρή: νέοι κανόνες από τον Ιούλιο του 2025 περιορίζουν την περιεκτικότητα νικοτίνης στα σακουλάκια νικοτίνης, απαγορεύουν τα αρώματα σε αυτά και περιορίζουν την επισήμανση, όλα αυτά ενώ τα τσιγάρα παραμένουν σε κάθε ράφι.
3. Σακουλάκια νικοτίνης: απαγορεύοντας τη σουηδική λύση#
Το τμήμα της επιστολής για τα σακουλάκια ξεχωρίζει ως το πιο αποκαλυπτικό—και ανησυχητικό—μέρος της. Επιδεικνύει μια εκπληκτική έλλειψη ενσυναίσθησης για τους καπνιστές και μια αισθητή απουσία κοινής λογικής. Επισημαίνει ότι ο καπνός για στοματική χρήση, ή snus, έχει απαγορευτεί σε ολόκληρη την ΕΕ από το 1992, “με εξαίρεση τη Σουηδία”, και προτρέπει την ενίσχυση αυτής της απαγόρευσης επιτρέποντας παράλληλα συνολικές εθνικές απαγορεύσεις στα σακουλάκια. Μια απόφαση-σκάνδαλο για τη δημόσια υγεία, για ένα προϊόν με συντριπτικά επιστημονικά δεδομένα για το δραματικά χαμηλό προφίλ κινδύνου σε σχέση με το κάπνισμα.
Χαρακτηρίζει τα σακουλάκια “εξαιρετικά επιβλαβή και εθιστικά”, απορρίπτει τους ισχυρισμούς περί διακοπής του καπνίσματος ως “αβάσιμους” και επιμένει ότι “παρακάμπτουν” τους υπάρχοντες περιορισμούς για το snus.
Το μοναδικό κράτος μέλος της ΕΕ που επιτρέπεται να διατηρεί το snus έχει επιτύχει αυτό που οι άλλες είκοσι έξι χώρες δεν έχουν καταφέρει. Μεταξύ των Σουηδών ενηλίκων, το καθημερινό κάπνισμα μειώθηκε από πάνω από 30% στις αρχές της δεκαετίας του 1980 σε 16% το 2003, και περαιτέρω στο 4,8% έως το 2025, ενώ περισσότερο από το 20% των ενηλίκων της ΕΕ εξακολουθούν να καπνίζουν καθημερινά. Η επίπτωση του καρκίνου του πνεύμονα στους Σουηδούς άνδρες κυμαίνεται γύρω στο 39 ανά 100.000, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ΕΕ που είναι περίπου 95. Μια εκτίμηση υποδηλώνει ότι το snus έχει σώσει περίπου 3.000 ζωές ετησίως στη Σουηδία εκτοπίζοντας τα τσιγάρα. Η Σουηδία έχει ουσιαστικά επιτύχει τον στόχο της για το 2040, και το έκανε χρησιμοποιώντας το ίδιο προϊόν που η επιστολή επιδιώκει να απαγορεύσει αυστηρότερα.
Ένα φακελάκι νικοτίνης χωρίς καπνό, αν μη τι άλλο, σχετίζεται με ακόμη μικρότερο κίνδυνο σε σχέση με το snus: δεν περιέχει φύλλα καπνού, δεν έχει καύση και δεν έχει καπνό. Στην πραγματικότητα, αντιπροσωπεύει την ασφαλέστερη εναλλακτική λύση στα προϊόντα νικοτίνης για κάπνισμα, προσφέροντας ένα προφίλ συγκρίσιμο με τις θεραπείες υποκατάστασης νικοτίνης (NRTs). Η επιστολή δεν παρέχει συγκριτική αξιολόγηση κινδύνου για να στηρίξει τον ισχυρισμό της ότι αυτά τα προϊόντα είναι “εξαιρετικά επιβλαβή”. Αντίθετα, προσφέρει ένα αυθαίρετο συμπέρασμα και απαιτεί εξουσίες ανάλογες με αυτόν τον ισχυρισμό.
Υπάρχει επίσης μια κραυγαλέα ασυνέπεια. Εάν ο στόχος είναι μια γενιά χωρίς κάπνισμα, τα σακουλάκια νικοτίνης δεν είναι ο αντίπαλος που πρέπει να νικηθεί. Το τσιγάρο είναι ο εχθρός. Η απαγόρευση στα σακουλάκια σε μια χώρα όπου τα τσιγάρα παραμένουν διαθέσιμα απλώς μετατοπίζει την εκτοπισμένη ζήτηση σε έναν προορισμό: στο ίδιο το τσιγάρο, ή στη μαύρη αγορά για όποιες υποκατάστατα πάρουν τη θέση του.
4. Απαγορεύσεις διαφήμισης και η εντολή για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης#
Η επιστολή ζητά μια συνολική απαγόρευση διαφήμισης για κάθε προϊόν και συσκευή, σε κάθε κανάλι, ανεξάρτητα από το ποιος κάνει την ανάρτηση. Απαιτεί επίσης οι πλατφόρμες να εξαναγκάζονται νομικά να σβήνουν προληπτικά αυτό το περιεχόμενο και να σταματούν τις αναρτήσεις πριν συμβούν.
Δύο μεγάλα ζητήματα προκύπτουν αμέσως.
Πρώτον, η απαγόρευση εξαφανίζει κάθε είδους πληροφόρηση προς τους καπνιστές. Επιβάλλοντας μια καθολική απαγόρευση στην επικοινωνία σχετικά με προϊόντα μειωμένου κινδύνου, ενώ ταυτόχρονα διατηρείται η επίσημη στάση ότι είναι “εξαιρετικά επιβλαβή”, το μήνυμα είναι πως τα τσιγάρα είναι κακά και όλα τα άλλα είναι εξίσου κακά.
Αυτή η διαστρέβλωση δεν είναι θεωρητική· είναι τεκμηριωμένη. Όπου η δημόσια ενημέρωση εξισώνει το άτμισμα ή τα σακουλάκια με το παραδοσιακό κάπνισμα, η αντίληψη των καπνιστών για τον σχετικό κίνδυνο μετατοπίζεται προς τη λάθος κατεύθυνση και πολύ λιγότεροι από αυτούς κάνουν τη μετάβαση. Στην Αυστραλία, ένας ερευνητής προειδοποιεί ότι η αποτυχία διόρθωσης της εσφαλμένης αντίληψης ότι τα ατμιστικά προϊόντα είναι εξίσου επιβλαβή με τα τσιγάρα, ουσιαστικά εγκλωβίζει τους καπνιστές στην πιο θανατηφόρα μορφή χρήσης νικοτίνης.
Δεύτερον, η απαίτηση για προληπτικό φιλτράρισμα αναρτήσεων εγείρει σοβαρές ανησυχίες για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Το να ζητείται από τις πλατφόρμες να αποτρέπουν την ανάρτηση περιεχομένου υπό μια κατηγορία τόσο ευρεία όσο “προϊόντα που περιέχουν νικοτίνη και αξεσουάρ” δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς αυτοματοποιημένο φιλτράρισμα, το οποίο αναπόφευκτα θα διαγράφει νόμιμο λόγο. Αυτό περιλαμβάνει ενημέρωση για τη μείωση της βλάβης, επιστημονική συζήτηση, ειδήσεις και κριτικές καταναλωτών που δεν αποτελούν διαφήμιση. Ένα καθεστώς που εμποδίζει τους ανθρώπους να συζητούν για ασφαλέστερες εναλλακτικές λύσεις στο κάπνισμα είναι δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό σε μια δημοκρατική κοινωνία. Έχω προσωπική εμπειρία από ένα τέτοιο επίπεδο λογοκρισίας. Έχω ένα κανάλι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που παρουσιάζει επιστημονικές πληροφορίες σχετικά με τη μείωση της βλάβης από τον καπνό για καπνιστές (στα ελληνικά). Τα βίντεό μου έχουν επισημανθεί επανειλημμένα ως παραπληροφόρηση ή εμπορικό περιεχόμενο, ενώ ούτε μία μάρκα δεν έχει αναφερθεί ή εμφανιστεί σε κανένα από τα βίντεό μου.
5. Διασυνοριακές πωλήσεις από απόσταση: μια απαγόρευση που δημιουργεί τη δική της μαύρη αγορά#
Η επιστολή προτείνει την απαγόρευση των διασυνοριακών πωλήσεων από απόσταση σε ολόκληρη την ΕΕ. Ενώ η στόχευση απομακρυσμένων πωλητών που παρακάμπτουν τους ελέγχους ηλικίας και αγνοούν τους εθνικούς κανόνες έχει νόημα και δικαιολογεί υποστήριξη, μια καθολική απαγόρευση βασίζεται σε μια ψευδή υπόθεση: ότι οι καταναλωτές θα σταματήσουν απλώς να αγοράζουν μόλις κλείσει ο νόμιμος δρόμος. Δεν θα το κάνουν. Αντίθετα, θα στραφούν σε όποιον αρνείται να υπακούσει στην απαγόρευση.
Αυτή είναι η ακριβής δυναμική που οδήγησε τα πράγματα σε λάθος κατεύθυνση στην Αυστραλία. Τα παρακάτω στοιχεία προέρχονται από την έκθεση της ομοσπονδιακής αντιπολίτευσης της Αυστραλίας και μια αξιολογημένη από ομότιμους μελέτη στο Addiction (Borland et al., Απρίλιος 2026). Περιγράφουν μια πολιτική που προσπάθησε να ελέγξει την αγορά νικοτίνης βγάζοντας τα νόμιμα προϊόντα εκτός εμβέλειας μέσω υψηλών τιμών ή μη διαθεσιμότητας:
• Το παράνομο μερίδιο της κατανάλωσης νικοτίνης αυξήθηκε από κάτω από 10% το 2016 σε περισσότερο από 64% έως το 2025, με ορισμένους συμπροέδρους της Ομάδας Εργασίας να αναφέρουν στοιχεία έως και 80%.
• Τα έσοδα από τον ειδικό φόρο κατανάλωσης καπνού μειώθηκαν από περίπου 16 δισεκατομμύρια AUD στο αποκορύφωμά τους 2019–2020 σε περίπου 8 δισεκατομμύρια AUD έως το 2024–2025, με τις προβλέψεις να δείχνουν περαιτέρω πτώση στα 2 δισεκατομμύρια AUD έως το 2029–2030.
• Επειδή τα νόμιμα ατμιστικά προϊόντα είναι εγκλωβισμένα σε ένα πλαίσιο μόνο για ιατρική χρήση, η αγορά ατμίσματος είναι, σύμφωνα με πληροφορίες, περίπου 97% παράνομη.
• Η παράνομη αγορά νικοτίνης εκτιμάται σε περίπου 7,2 δισεκατομμύρια AUD — μεγαλύτερη από τις συνδυασμένες αγορές κοκαΐνης, ηρωίνης, MDMA και κάνναβης — και συνδέεται σε επίσημες εκθέσεις με εμπρησμούς, εκβιασμούς και βία, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων από 270 επιθέσεων εμπρησμού σε λιανοπωλητές από το 2023.
H ΕΕ δεν χωρίζεται από έναν ωκεανό, όπως συμβαίνει με την Αυστραλία. Λειτουργεί ως ενιαία αγορά χωρίς εσωτερικούς συνοριακούς ελέγχους, αφήνοντας τεράστια εξωτερικά χερσαία σύνορα για αστυνόμευση. Αν ένα νησί με τη δική του ειδική συνοριακή δύναμη δεν μπορεί να εμποδίσει μια στρατηγική “απαγόρευσης μέσω της τιμής” από το να ανθίσει σε μια εγκληματική επιχείρηση, μια ένωση 27 κρατών σίγουρα δεν μπορεί. Η επιβολή κατά των μη συμμορφούμενων διασυνοριακών πωλητών πρέπει να ενισχυθεί. Μια απαγόρευση που παρασύρει νόμιμους, ελεγμένους ηλικιακά, φορολογούμενους πωλητές απλώς εγγυάται ότι οι μόνοι που απομένουν είναι αυτοί που δεν κάνουν τίποτα από τα δύο.
6. Περιβάλλον και ατμιστικά μιας χρήσης: ο σωστός στόχος, το λάθος εργαλείο#
Το περιβαλλοντικό τμήμα της επιστολής προτρέπει για εθνικές απαγορεύσεις σε προϊόντα νικοτίνης για τη μείωση του οικολογικού τους αποτυπώματος, με ιδιαίτερη έμφαση στην αυστηροποίηση των κανόνων γύρω από τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης.
Ενώ το περιβαλλοντικό επιχείρημα κατά των ατμιστικών μιας χρήσης είναι έγκυρο — και υποστηρίζεται από πολλούς υποστηρικτές της μείωσης της βλάβης — η προτεινόμενη λύση χρειάζεται διαφοροποίηση. Αυτές οι συσκευές περιέχουν μπαταρίες και πλαστικά που δεν θα έπρεπε να καταλήγουν σε χωματερή μετά από λίγες μόνο ημέρες χρήσης. Μια πιο ορθολογική προσέγγιση εστιάζει στην εκτεταμένη ευθύνη του παραγωγού, σε προγράμματα επιστροφής, σε εντολές για επαναφορτιζόμενες επιλογές και σε πρότυπα μπαταριών που καλύπτουν όλα τα ηλεκτρονικά αγαθά, όχι μόνο τα ατμιστικά προϊόντα. Αυτά τα βήματα αντιμετωπίζουν τη ρύπανση κατά μέτωπο χωρίς να αποσύρουν το προϊόν από την αγορά ή να ωθούν τους καταναλωτές προς μη ρυθμιζόμενες, μη ανιχνεύσιμες συσκευές που είναι εγγενώς χειρότερες για τον πλανήτη. Ωστόσο, η ίδια επιστολή υπογραμμίζει τον περιβαλλοντικό φόρο του καπνού αλλά αποτυγχάνει να αναφέρει τη μεγαλύτερη πηγή του: τα συμβατικά τσιγάρα. Τα απορριφθέντα αποτσίγαρά τους παραμένουν μεταξύ των πιο διαδεδομένων μορφών σκουπιδιών παγκοσμίως. Εάν ο στόχος είναι η προστασία του περιβάλλοντος, τότε τα τσιγάρα είναι, για άλλη μια φορά, ο ελέφαντας στο δωμάτιο.
7. Τι μας έχει ήδη διδάξει η εμπειρία παγκοσμίως#
Η επιστολή αντιμετωπίζει την αναθεώρηση της TPD ως λευκό χαρτί. Δεν είναι. Τέσσερα φυσικά πειράματα είναι διαθέσιμα και όλα δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση.
Σουηδία: η πρόσβαση σε προϊόντα χαμηλότερου κινδύνου λειτουργεί. Ισχυρά προληπτικά μέτρα (φόροι, απαγορεύσεις διαφήμισης, υποστήριξη διακοπής καπνίσματος) σε συνδυασμό με τη συνεχή πρόσβαση στο snus (και τώρα στα σακουλάκια νικοτίνης) παρήγαγαν το χαμηλότερο ποσοστό καπνίσματος στην Ευρώπη και μερικά από τα χαμηλότερα ποσοστά καρκίνου του πνεύμονα. Το σουηδικό μοντέλο δεν είναι μυστήριο: κάντε το κάπνισμα μη-ελκυστικό και αφήστε μια καλύτερη πόρτα ανοιχτή για τους ανθρώπους που δεν θέλουν ή δεν μπορούν να κόψουν τη νικοτίνη.
Ιαπωνία: οι καπνιστές αλλάζουν όταν το προϊόν λειτουργεί γι’ αυτούς. Σε μια εθνικά αντιπροσωπευτική κυβερνητική έρευνα 16.499 ατόμων σε πέντε κύματα μεταξύ 2017 και 2025, το κάπνισμα τσιγάρων μειώθηκε από 20,7% σε 12,3%, ενώ η χρήση θερμαινόμενου καπνού αυξήθηκε από 5,3% σε 11,7%. Τα στοιχεία λιανικής δείχνουν τις πωλήσεις τσιγάρων να πέφτουν περίπου πέντε φορές ταχύτερα μετά την κυκλοφορία προϊόντων θερμαινόμενου καπνού σε εθνικό επίπεδο. Πρόκειται για μια χώρα 125 εκατομμυρίων ανθρώπων που αναδιαρθρώνει τον τρόπο κατανάλωσης νικοτίνης χωρίς απαγόρευση αρωμάτων ή φορολογικό σοκ. (Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ιαπωνία απαγόρευσε τα ηλεκτρονικά τσιγάρα νικοτίνης το 2016, και πιθανότατα ο μετασχηματισμός θα ήταν ακόμη πιο εντυπωσιακός χωρίς αυτή την απαγόρευση).
Αυστραλία: η απαγόρευση μέσω υπερφορολόγησης και περιοριστικής ρύθμισης παραδίδει την αγορά στους εγκληματίες. Ο βαρύς ειδικός φόρος κατανάλωσης και το μοντέλο μόνο για ιατρική χρήση για τα ατμιστικά προϊόντα παρήγαγαν τα αποτελέσματα που αναφέρονται παραπάνω: μια μαύρη αγορά 60 έως 80% της αγοράς νικοτίνης σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, κατάρρευση των εσόδων και άνοδο της βίας από το οργανωμένο έγκλημα. Ο γείτονάς της, η Νέα Ζηλανδία, η οποία αντιμετωπίζει τα ατμιστικά προϊόντα ως καταναλωτικά προϊόντα ενηλίκων υπό εποπτεία με επίκεντρο την υγεία, έχει δει μια μικρότερη παράνομη αγορά και μια ταχύτερη πτώση στο κάπνισμα ενηλίκων.
Δανία: περιορίστε τα ασφαλέστερα προϊόντα και η παράνομη αγορά καλύπτει το κενό. Απαγορεύσεις αρωμάτων, φόροι και ανώτατα όρια επιβλήθηκαν στα ατμιστικά προϊόντα και στη συνέχεια στα φακελάκια νικοτίνης, στο όνομα της προστασίας των νέων. Δύο χρόνια μετά την απαγόρευση αρωμάτων του 2022, η εθνική έρευνα διαπίστωσε ότι τα απαγορευμένα αρώματα φρούτων κυριαρχούν στη χρήση (63% των ατμιστών), η χρήση από τους νέους αυξήθηκε από 7% σε 12%, και σχεδόν κάθε ατμιστής σε δημοσκόπηση του 2023 ανέφερε ότι τα απαγορευμένα αρώματα ήταν εύκολο να βρεθούν. Η απαγόρευση δεν εμπόδισε τους νέους να φτάνουν σε αρωματισμένα προϊόντα. Εμπόδισε τους ενήλικες καπνιστές από το να αγοράζουν νόμιμα τα αρώματα που τους βοηθούν να αλλάξουν, ενώ τα τσιγάρα παρέμειναν προς πώληση.
Βάλτε τα όλα αυτά μαζί και η ατζέντα της επιστολής μοιάζει λιγότερο με σχέδιο και περισσότερο με μια συλλογή μέτρων που ήδη απέτυχαν στην πράξη.
8. Το ηθικό πρόβλημα#
Πίσω από τα τεχνικά επιχειρήματα κρύβεται ένα ηθικό ζήτημα, και πρέπει να ειπωθεί ξεκάθαρα. Υπάρχουν περίπου 50 εκατομμύρια ενήλικες καπνιστές στην ΕΕ. Πολλοί έχουν προσπαθήσει να το κόψουν, συχνά πολλές φορές. Κάποιοι θα πετύχουν τελικά με φαρμακευτική αγωγή και συμβουλευτική. Άλλοι δεν θα τα καταφέρουν, και γι’ αυτούς η ρεαλιστική επιλογή παραμένει μεταξύ της συνέχισης του καπνίσματος και της μετάβασης σε κάτι που δεν καίει καπνό. Η προσέγγιση της επιστολής αφαιρεί αυτή την επιλογή, ή την καθιστά πιο ακριβή και λιγότερο ελκυστική, ενώ ταυτόχρονα λέει σε αυτούς τους καπνιστές ότι οι εναλλακτικές λύσεις είναι “εξαιρετικά επιβλαβείς” με βάση τίποτα περισσότερο από έναν αυθαίρετο ισχυρισμό.
Αυτή είναι μια πολιτική που δίνει προτεραιότητα στη «συμβολική καθαρότητα» μιας κατάστασης χωρίς νικοτίνη έναντι της πραγματικής υγείας των ανθρώπων που καπνίζουν σήμερα. Όταν μια ρύθμιση αφήνει προβλέψιμα τους ζωντανούς ανθρώπους με ένα πιο θανατηφόρο προϊόν από αυτό που θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιήσει διαφορετικά, δεν είναι ουδέτερη. Είναι μια σκόπιμη απόφαση, και οι άνθρωποι που επωμίζονται το κόστος της δεν έχουν θέση στο τραπέζι των συζητήσεων.
Η επιστολή ισχυρίζεται ότι η Επιτροπή πρέπει να τηρήσει το άρθρο 5.3 της FCTC “στο γράμμα και στο πνεύμα”. Αυτή είναι μια υγιής αρχή όσον αφορά την προστασία της πολιτικής από την παρέμβαση της βιομηχανίας. Αλλά στην πράξη, έχει μετατραπεί σε έναν κανόνα που αποκλείει επίσης τους καταναλωτές, τους κλινικούς γιατρούς και τους ανεξάρτητους ερευνητές από τη συζήτηση, εφόσον έχουν διαφορετική άποψη. Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι η ίδια η FCTC ορίζει τον έλεγχο του καπνού ως περιλαμβάνοντα στρατηγικές μείωσης της βλάβης παράλληλα με μέτρα προσφοράς και ζήτησης. Η μείωση της βλάβης δεν είναι παραθυράκι στη σύμβαση, είναι μέρος της.
Τέλος, ο δηλωμένος απώτερος στόχος στην τελευταία παράγραφο της επιστολής είναι η “εξάλειψη της εξάρτησης από τη νικοτίνη” σε ολόκληρη την Ένωση. Η νικοτίνη είναι πράγματι εθιστική. Αλλά οι ασθένειες που γεμίζουν τις ογκολογικές πτέρυγες και τις καρδιολογικές μονάδες προέρχονται από τον καπνό, όχι από τη νικοτίνη. Μια πολιτική της οποίας ο ορίζοντας είναι η εξάλειψη της νικοτίνης, αντί για την εξάλειψη του καπνίσματος, θα συνεχίσει να παράγει χειρότερα αποτελέσματα για πραγματικούς ανθρώπους με αντάλλαγμα μια «καθαρότερη στατιστική».
9. Η ανησυχία για τους νέους είναι πραγματική, και η απάντηση δεν είναι η απαγόρευση#
Η χρήση νικοτίνης μεταξύ των εφήβων είναι ένα πραγματικό ζήτημα, και οποιαδήποτε σοβαρή πρόταση πρέπει να το αντιμετωπίσει κατά μέτωπο. Ωστόσο, υπάρχουν τρόποι να στοχεύσουμε τους νέους χωρίς να αφαιρέσουμε επιλογές για τους ενήλικες καπνιστές:
• Εφαρμογή αυστηρών νόμων ελάχιστου ορίου ηλικίας με πραγματικές συνέπειες για τους λιανοπωλητές που πωλούν σε ανηλίκους, συμπεριλαμβανομένων των online πωλητών.
• Απαίτηση αδειοδότησης και υποχρεωτικών ελέγχων ηλικίας για κάθε πωλητή, ενώ τιμωρούνται ενεργά όσοι αγνοούν τους κανόνες.
• Περιορισμός του μάρκετινγκ που στοχεύει ανηλίκους και της εικόνας ή του branding με χαρακτήρες που προσανατολίζονται στη νεολαία, χωρίς όμως την απαγόρευση πραγματικών πληροφοριών για τους ενήλικες.
• Εφαρμογή προτύπων προϊόντων όπως ελεγμένα συστατικά, συσκευασίες ασφαλείας για παιδιά, ακριβής επισήμανση και όρια εκπομπών — όλα τα οποία μόνο μια νόμιμη αγορά μπορεί να επιβάλει αξιόπιστα.
• Παροχή σαφούς δημόσιας εκπαίδευσης που διακρίνει τους κινδύνους του καπνίσματος από αυτούς των εναλλακτικών λύσεων χαμηλότερου κινδύνου, συμβουλεύοντας τους μη-καπνιστές, ειδικά τους νέους, να μην χρησιμοποιούν κανένα από αυτά.
• Καθορισμός τιμολόγησης που διατηρεί ένα χάσμα μεταξύ του πιο επικίνδυνου προϊόντος (τσιγάρα) και του λιγότερο επικίνδυνου, αντί να το στενεύει με ομοιόμορφη φορολογία.
Αυτά είναι τα εργαλεία μιας ρυθμιζόμενης αγοράς. Τα εργαλεία που προτείνονται στην επιστολή ανήκουν σε μια προσπάθεια απαγόρευσης. Οι απαγορεύσεις δεν εξαλείφουν τη ζήτηση, απλώς αλλάζουν το ποιος την προμηθεύει.
Πώς θα έμοιαζε μια αξιόπιστη αναθεώρηση της TPD#
Για να επιτευχθεί ο στόχος της Επιτροπής για μια γενιά χωρίς κάπνισμα έως το 2040, αυτή η αναθεώρηση πρέπει να πάρει μια ξεκάθαρη θέση.
• Πρέπει να ρυθμίζει βάσει κινδύνου: να ταξινομεί τα προϊόντα σε ένα φάσμα από τα συμβατικά τσιγάρα στην κορυφή έως τα προϊόντα χωρίς νικοτίνη και τα φαρμακευτικά είδη στο κάτω μέρος, και στη συνέχεια να θέτει κανόνες, φόρους και περιορισμούς επικοινωνίας που διατηρούν ένα ουσιαστικό χάσμα μεταξύ τους με βάση το προφίλ κινδύνου.
• Πρέπει να διατηρεί μια νόμιμη, υψηλής ποιότητας οδό για τους ενήλικες καπνιστές να αλλάξουν συνήθεια, καλύπτοντας ατμιστικά προϊόντα, σακουλάκια νικοτίνης και θερμαινόμενο καπνό, διασφαλίζοντας παράλληλα πρότυπα ασφαλείας, επαλήθευση ηλικίας και αδειοδοτημένη λιανική πώληση.
• Πρέπει να επιτρέπει την ειλικρινή επικοινωνία για τον σχετικό κίνδυνο προς τους καπνιστές, αντιμετωπίζοντας άμεσα τις εσφαλμένες αντιλήψεις που τους παγιδεύουν στη συνήθεια.
• Η επιβολή πρέπει να στοχεύει παράνομους και μη συμμορφούμενους πωλητές, ποτέ να μην τιμωρεί τους συμμορφούμενους, νόμιμους φορείς.
• Πρέπει να εστιάζει στη μέτρηση αυτού που έχει σημασία: τον επιπολασμό του καπνίσματος, το μερίδιο παράνομης αγοράς, τη χρήση και έκθεση των νέων — αντί για την απλή καταμέτρηση των απαγορευμένων προϊόντων.
• Πρέπει να διεξάγει ευρείες διαβουλεύσεις που να φέρνουν κοντά κλινικούς γιατρούς, ανεξάρτητους επιστήμονες, λιανοπωλητές και νυν καπνιστές ή εκείνους που έχουν ήδη αλλάξει συνήθεια.
Συμπέρασμα#
Η επιστολή είναι έργο κυβερνήσεων που νοιάζονται για τη δημόσια υγεία. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο τα συμπεράσματά της έχουν τόση σημασία. Ένα σύνολο μέτρων που ακούγεται ισχυρό, όπως η απαγόρευση, το πάγωμα, ο περιορισμός και η τυποποίηση, μπορεί να προκαλέσει σοβαρή βλάβη εάν αφήσει τους καπνιστές με λιγότερους τρόπους να σταματήσουν, και δώσει στο οργανωμένο έγκλημα μια μεγαλύτερη αγορά.
Η Σουηδία δείχνει τι συμβαίνει όταν οι καπνιστές έχουν μια καλύτερη επιλογή. Η Ιαπωνία δείχνει ότι την αποδέχονται όταν υπάρχει νόμιμα διαθέσιμη. Η Αυστραλία δείχνει τι συμβαίνει όταν η επιλογή αφαιρείται. Η Δανία δείχνει ότι η προσθήκη περιορισμών στα ασφαλέστερα προϊόντα δεν κάνει το τσιγάρο να εξαφανιστεί.
Μια Ευρώπη χωρίς κάπνισμα έως το 2040 είναι επιτεύξιμη. Δεν θα επιτευχθεί κλείνοντας κάθε πόρτα εκτός από αυτή με την ένδειξη «τσιγάρο».
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση:
Borland R, Martin J, Jegasothy E, Youdan B, Hall W. Has Australia lost control of its tobacco and nicotine markets? Addiction, 21 April 2026; Coalition Taskforce Into Illegal Tobacco, The Illicit Tobacco Crisis in Australia, 10 June 2026; Mizuno S et al., Nationwide trends in cigarette, heated tobacco product, e-cigarette and multiple-product use in Japan 2017 to 2025, Psychiatry and Clinical Neurosciences Reports 2026;5:e70409; Global State of Tobacco Harm Reduction 2026; Ramström (2024) on snus and mortality in Sweden; analyses by K. Farsalinos on Australia, Sweden and Japan (farsalinos.github.io); Danish Health Authority, Danes’ smoking habits in 2024 (as reported by Snusforumet and Vejpkollen); Ipsos poll for the Tholos Foundation, Danish Voters React Harshly to Vape Restrictions (August 2023); Danish Safety Technology Authority on the July 2025 nicotine rules; the joint letter to Commissioner Várhelyi, ref. 4421352-1100363-VGP, 6 October 2026.
