Μια έκθεση 91 σελίδων από τον οργανισμό Knowledge•Action•Change δημοσιεύθηκε πρόσφατα, με τίτλο “Η Παγκόσμια Κατάσταση στη Μείωσης της Βλάβης από το Κάπνισμα (GSTHR) 2026”, καλύπτοντας τις εξελίξεις στη μείωση της βλάβης από το κάπνισμα (THR) από τον Ιανουάριο του 2025 έως τις αρχές του 2026. Η έκθεση αυτή αποτελεί μια ενιαία σύνθεση δεδομένων για τον επιπολασμό του καπνίσματος, τη χρήση ασφαλέστερων προϊόντων νικοτίνης, τη ρύθμιση, την τιμολόγηση, την επιστήμη και την πολιτική σε περισσότερες από 200 χώρες, και εκδίδεται περίπου κάθε 2 χρόνια.
Τα Κύρια Ευρήματα#
Πέντε ευρήματα καθορίζουν αυτή την έκδοση:
Πρώτον, εκτιμάται ότι 129 εκατομμύρια ενήλικες πλέον ατμίζουν συν 49 εκατομμύρια που χρησιμοποιούν θερμαινόμενο καπνό - πάνω από 200 εκατομμύρια χρήστες ασφαλέστερης νικοτίνης συνολικά, περίπου το ένα πέμπτο έως το ένα τέταρτο των καπνιστών παγκοσμίως.
Δεύτερον, στη Σουηδία, τη Νορβηγία, την Ισλανδία, τη Νέα Ζηλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, η χρήση λιγότερο επιβλαβών προϊόντων έχει ξεπεράσει πλήρως το κάπνισμα - το πρότυπο του «ψαλιδιού» (scissor pattern).
Τρίτον, η έκθεση υποδηλώνει ότι αρχίζουν να εμφανίζονται πρώιμα σήματα για την υγεία του πληθυσμού σε χώρες με υψηλή αποδοχή αυτών των προϊόντων.
Τέταρτον, η νομοθετική ρύθμιση οπισθοδρομεί: τουλάχιστον δέκα χώρες απαγόρευσαν προϊόντα μεταξύ 2025 και Μαρτίου 2026, οι περιορισμοί στις γεύσεις καλύπτουν πλέον τα δύο τρίτα των αγορών και οι παράνομες αγορές έχουν εκραγεί όπου επιβλήθηκε απαγόρευση.
Πέμπτον, τα οφέλη παραμένουν συγκεντρωμένα στις πλούσιες χώρες, ενώ τέσσερις στους πέντε καπνιστές ζουν σε μέρη όπου οι εναλλακτικές λύσεις είναι απαγορευμένες ή μη προσιτές οικονομικά.
Τάσεις Καπνίσματος: Επιβράδυνση και Άνιση Πρόοδος#
Περίπου ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι εξακολουθούν να καπνίζουν παγκοσμίως, και τα τσιγάρα αποφέρουν σχεδόν ένα τρισεκατομμύριο δολάρια ετησίως στις μεγάλες καπνοβιομηχανίες. Η παγκόσμια χρήση καπνού μειώθηκε από 29,1% (2000) σε 19,1% (2024) και το κάπνισμα τσιγάρων ειδικότερα από 22,4% σε 14,9%, αλλά ο ρυθμός μείωσης έχει επιβραδυνθεί κάθε δεκαετία — από μια σχετική πτώση 17,9% το 2000–2010 σε μια προβλεπόμενη πτώση 12,3% το 2020–2030. Το χειρότερο είναι ότι 18 χώρες (με επικεφαλής τον Λίβανο, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο και το Λεσότο) αναμένεται να δουν αύξηση του επιπολασμού του καπνίσματος, και ο απόλυτος αριθμός των καπνιστών αναμένεται να αυξηθεί στην Ανατολική Μεσόγειο (+50%), την Αφρική (+25%) και τον Δυτικό Ειρηνικό (+4%) έως το 2030 σε σύγκριση με το 2000. Αξιοσημείωτο είναι ότι κάθε χώρα που προσδιορίζεται ως ηγέτιδα στη μείωση της βλάβης (THR) — Νορβηγία, Ισλανδία, Ηνωμένο Βασίλειο, Νέα Ζηλανδία, Σουηδία, Καναδάς — συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων χωρών παγκοσμίως στη μείωση του καπνίσματος, μια συσχέτιση που ο συμβατικός έλεγχος του καπνού από μόνος του δεν εξηγεί.
Πόσοι Άνθρωποι Χρησιμοποιούν Ασφαλέστερα Προϊόντα Νικοτίνης#
Χρησιμοποιώντας ένα νέο πλαίσιο μοντελοποίησης τριών σταδίων, η GSTHR αναθεώρησε την παγκόσμια εκτίμησή της για το άτμισμα προς τα πάνω, σε περίπου 129 εκατομμύρια ενήλικες ατμιστές το 2025 (από 68 εκατομμύρια το 2020), συν εκτιμώμενα 48,9 εκατομμύρια χρήστες προϊόντων θερμαινόμενου καπνού (HTP) το 2024 (από σχεδόν μηδέν το 2014). Συνδυαστικά, αυτοί αντιστοιχούν περίπου στο ένα πέμπτο έως το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πληθυσμού που καπνίζει τσιγάρα — μια κλίμακα που οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι είναι πλέον αρκετά μεγάλη ώστε να έχει σημασία σε επίπεδο πληθυσμού.
Εξελίξεις στην Αγορά#
Η συνολική αγορά καπνού/νικοτίνης αποτιμάται σε περίπου 0,92–0,99 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2025, κυριαρχούμενη ακόμα από τα τσιγάρα, αλλά τα ασφαλέστερα προϊόντα νικοτίνης (HTP, ατμιστικά, σακουλάκια νικοτίνης, snus) αντιπροσωπεύουν τώρα 92–136 δισεκατομμύρια δολάρια (9–15% του συνόλου) και αναπτύσσονται ταχύτερα από τις πωλήσεις τσιγάρων. Η περιοχή Ασίας-Ειρηνικού ηγείται στα HTP, η Βόρεια Αμερική στο άτμισμα και στα σακουλάκια νικοτίνης.
Πρώιμα Σήματα Υγείας σε Επίπεδο Πληθυσμού#
Η Σουηδία — η πιο ώριμη αγορά THR — εμφανίζει επίπτωση καρκίνου του πνεύμονα στους άνδρες 39 ανά 100.000, έναντι μέσου όρου της ΕΕ 95, και μια μελέτη μοντελοποίησης εκτιμά ότι περίπου 3.000 ζωές σώζονται ετησίως μέσω της υποκατάστασης με snus (με μια ευρύτερη εκτίμηση να υποδηλώνει ότι η εξίσωση του ποσοστού καπνίσματος της ΕΕ με αυτό της Σουηδίας θα μπορούσε να αποτρέψει ~210.000 θανάτους ανδρών ετησίως). Ωστόσο, άλλα σουηδικά δεδομένα δείχνουν ότι ο καρκίνος του πνεύμονα δεν έχει μειωθεί τόσο απότομα όσο θα προέβλεπαν οι πωλήσεις τσιγάρων, καταδεικνύοντας μια υστέρηση δεκαετιών μεταξύ της υποκατάστασης και των μετρήσιμων αποτελεσμάτων για τον καρκίνο. Η Νορβηγία είδε πτώση 23% στην καρδιαγγειακή θνησιμότητα (2014–2022) παράλληλα με την υψηλή χρήση μασώμενων προϊόντων νικοτίνης. Η ταχεία μετάβαση της Ιαπωνίας στα HTP συνέπεσε με μια στατιστικά σημαντική μείωση στις νοσηλείες για οξύ στεφανιαίο σύνδρομο σε ενήλικες ηλικίας 20–49 ετών. Η Νέα Ζηλανδία είδε τα ποσοστά εισαγωγών για ΧΑΠ (COPD) και τα ποσοστά επανεισαγωγών να μειώνονται καθώς το άτμισμα αυξανόταν και το κάπνισμα μειωνόταν απότομα. Η έκθεση προσέχει να πλαισιώσει όλα αυτά ως ενδείξεις και όχι ως αποδεδειγμένη αιτιώδη συνάφεια.
Μοντελοποιημένος Αντίκτυπος στη Δημόσια Υγεία#
Προσομοιώσεις με επίκεντρο τις ΗΠΑ διαπίστωσαν ότι το 99% των μοντελοποιημένων σεναρίων ατμίσματος παρήγαγαν καθαρά κέρδη σε έτη ζωής (143.000 έως 65 εκατομμύρια έως το 2100). Εκτεταμένα μοντέλα για τη Ρωσία, τη Γεωργία και την Ουκρανία διαπίστωσαν ότι πάνω από το 85% των σεναρίων απέδωσαν καθαρά θετικά αποτελέσματα, με το άτμισμα να προβλέπεται να αποτρέψει το 5–8% των θανάτων που αποδίδονται στο κάπνισμα υπό την παρούσα πολιτική, ή 19–30% υπό μια υποστηρικτική πολιτική THR. Στην Ιαπωνία, ένα μοντέλο προέβλεψε ότι η αλλαγή θα μπορούσε να οδηγήσει σε πάνω από 12 εκατομμύρια λιγότερα περιστατικά ασθενειών που αποδίδονται στο κάπνισμα και περίπου 454 δισεκατομμύρια γιεν ετήσια εξοικονόμηση στην υγειονομική περίθαλψη.
Παράνομες Αγορές#
Ο παγκόσμιος όγκος του παράνομου ατμίσματος εκτιμάται ότι υπερβαίνει το 75% του συνολικού όγκου (αγορά ~$47 δισεκατομμυρίων), με τα προϊόντα μιας χρήσης να επηρεάζονται ιδιαίτερα (89% παράνομα). Στις ΗΠΑ, τα μη εξουσιοδοτημένα προϊόντα φέρεται να αποτελούν πάνω από το 86% των καταγεγραμμένων λιανικών πωλήσεων ατμίσματος· στην Αυστραλία, το ~96% της αγοράς ατμίσματος φέρεται να βρίσκεται εκτός ρύθμισης· στην ΕΕ, περίπου το 48% της προσφοράς προϊόντων ατμίσματος είναι «παράτυπο». Η έκθεση συνδέει τις παράνομες αγορές που οφείλονται στην απαγόρευση με κινδύνους ασφαλείας (λανθασμένη σήμανση περιεκτικότητας νικοτίνης, απαγορευμένες ουσίες) και, σε μέρη όπως το Μεξικό και η Αυστραλία, με τη συμμετοχή του οργανωμένου εγκλήματος.
Ανισότητα και Αντιδράσεις Οργανισμών#
Η υιοθέτηση της THR παραμένει συγκεντρωμένη σε πλουσιότερες χώρες και κοινωνικοοικονομικές ομάδες· τα ατμιστικά μιας χρήσης κοστίζουν περίπου 2,5 φορές περισσότερο από τα φθηνότερα τσιγάρα σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, καθιστώντας τη μετάβαση οικονομικά παράλογη για πολλούς καπνιστές. Η έκθεση ασκεί επίσης κριτική στη συνεχιζόμενη αντίθεση του ΠΟΥ στη μείωση της βλάβης στο πλαίσιο της Σύμβασης-Πλαίσιο για τον Έλεγχο του Καπνού, υποστηρίζοντας ότι η στάση αυτή έρχεται σε σύγκρουση με τη δέσμευση της ίδιας της συνθήκης για μέτρα βασισμένα στην επιστήμη, και υπογραμμίζει ένα διευρυνόμενο πρόβλημα δημόσιας εσφαλμένης αντίληψης — στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 53% των ενηλίκων που καπνίζουν και το 63% των νέων πιστεύουν πλέον ότι το άτμισμα είναι εξίσου ή περισσότερο επιβλαβές από το κάπνισμα, παρά τις αντίθετες επιστημονικές αποδείξεις. Οι ανησυχίες για το άτμισμα των νέων ως «πύλη εισόδου» (gateway) εξετάζονται επίσης: η έκθεση παραθέτει στοιχεία (συμπεριλαμβανομένης μιας έρευνας στις ΗΠΑ το 2024 που δείχνει το άτμισμα των νέων να έχει μειωθεί στο 5,9%, κοντά στο ένα τρίτο της κορύφωσής του το 2019, παράλληλα με ιστορικά χαμηλή χρήση τσιγάρων από νέους) που καταρρίπτουν την υπόθεση της πύλης εισόδου.
Συμπέρασμα#
Η έκθεση καταλήγει δηλώνοντας: η μείωση της βλάβης από το κάπνισμα δεν είναι ζήτημα του «εάν», αλλά του «πότε». Η θέση της είναι ότι η δυναμική της μείωσης της βλάβης από το κάπνισμα είναι πραγματική αλλά περιορισμένη, και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις επιλογές πολιτικής που επί του παρόντος ποικίλλουν τρομερά ανά χώρα και επίπεδο εισοδήματος.
Περιορισμοί#
Όπως συμβαίνει με κάθε έκθεση, υπάρχουν ορισμένοι περιορισμοί που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Τα σήματα υγείας σε επίπεδο πληθυσμού παραμένουν ακριβώς αυτό - σήματα, όχι αιτιώδης απόδειξη, όπως τονίζουν οι ίδιοι οι συγγραφείς. Τα στοιχεία προέρχονται κυρίως από οικολογικές μελέτες, με λίγες εξαιρέσεις (όπως η μελέτη της Νότιας Κορέας σε καπνιστές που υποβλήθηκαν σε στεφανιαία επέμβαση, όπου εξετάστηκαν οι επιδράσεις των ηλεκτρονικών τσιγάρων έναντι της διακοπής χωρίς εναλλακτικές λύσεις έναντι του συνεχιζόμενου καπνίσματος). Αλλά, κατά τη γνώμη μου, τα στοιχεία για τον αντίκτυπο του snus στα ποσοστά καπνίσματος στη Σουηδία είναι αξιοσημείωτα συνεπή. Οι εκτιμήσεις για τους χρήστες snus και σακουλιών νικοτίνης παγκοσμίως βασίζονται σε λιγότερα δεδομένα σε σχέση με τα στοιχεία για το άτμισμα. Αυτές οι επισημάνσεις δεν υπονομεύουν την κατεύθυνση της έκθεσης· επισημαίνουν πού πρέπει να εστιαστεί η μελλοντική έρευνα. Ως χάρτης του πού βρίσκεται η παγκόσμια συζήτηση το 2026 - στοιχεία, αγορές, πολιτική και όλα τα σχετικά - αυτό είναι το έγγραφο που πρέπει να διαβάσει κανείς, να συζητήσει και να αξιοποιήσει.
Πηγή: Έκθεση Global State of Tobacco Harm Reduction 2026 | GSTHR.ORG
