Μια νέα οικονομική μελέτη εξέτασε τι συνέβη όταν οι καναδικές επαρχίες απαγόρευσαν ή περιόρισαν τις πωλήσεις αρωματισμένων ατμιστικών προϊόντων (ηλεκτρονικών τσιγάρων) μεταξύ 2018 και 2023.
Κύρια σημεία
Οι πωλήσεις αρωματισμένων ατμιστικών προϊόντων κατέρρευσαν σχεδόν ολοκληρωτικά, όπως ήταν αναμενόμενο.
Ωστόσο, οι πωλήσεις τσιγάρων αυξήθηκαν επίσης — περίπου 9,6% υψηλότερα στις επαρχίες με απαγορεύσεις γεύσεων, ενώ με μια διαφορετική στατιστική μέθοδο η αύξηση έφτασε έως και το 21,5%.
Οι χρήστες δεν διέκοψαν τη νικοτίνη όταν εξαφανίστηκαν οι γεύσεις — πολλοί φαίνεται να στράφηκαν είτε σε ατμιστικά προϊόντα χωρίς γεύση είτε, ακόμη πιο ανησυχητικά, στα συμβατικά τσιγάρα.
Αυτό ευθυγραμμίζεται με παρόμοια ευρήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, γεγονός που υποδηλώνει ότι το πρότυπο αυτό δεν περιορίζεται στην κουλτούρα αι τα δεδομένα μίας μόνο χώρας.
Τι μέτρησαν στη μελέτη#
Οι ερευνητές Brad Davis, Abigail Friedman και Michael Pesko ανέλυσαν δεδομένα πωλήσεων πέντε ετών —όχι έρευνες, αλλά πραγματικά στοιχεία χονδρικής αποστολής τσιγάρων και λιανικών πωλήσεων ατμιστικών προϊόντων— σε όλες τις Καναδικές επαρχίες. Ορισμένες επαρχίες (όπως η Νέα Σκωτία, η Βρετανική Κολομβία και το Οντάριο) περιόρισαν ή απαγόρευσαν τα αρωματισμένα ατμιστικά προϊόντα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Άλλες (όπως η Αλμπέρτα και το Κεμπέκ) δεν το έπραξαν.
Συγκρίνοντας τις τάσεις των πωλήσεων στις επαρχίες με «απαγορεύσεις» και σε εκείνες χωρίς αυτές, πριν και μετά την εφαρμογή κάθε πολιτικής, οι ερευνητές μπόρεσαν να απομονώσουν την επίδραση των περιορισμών στις γεύσεις, ανεξάρτητα από άλλες εθνικές τάσεις, όπως ο COVID-19 ή η γενική μείωση του καπνίσματος.
Γιατί αυτό είναι σημαντικό#
Οι απαγορεύσεις γεύσεων στα ατμιστικά προϊόντα θεσπίζονται συνήθως με έναν σαφή στόχο: να καταστήσουν το άτμισμα λιγότερο ελκυστικό για τους εφήβους και να μειώσουν τον εθισμό στη νικοτίνη συνολικά. Πρόκειται για έναν εύλογο στόχο — γεύσεις όπως το “μαλλί της γριάς” ή το μάνγκο και άλλα φρούτα θεωρούνται ευρέως ως πόλος έλξης για νεότερους χρήστες.
Ωστόσο, τα προϊόντα νικοτίνης δεν υπάρχουν σε “κενό”. Αν το άτμισμα γίνει πιο δύσκολο ή λιγότερο ελκυστικό, ορισμένοι άνθρωποι που άτμιζαν αντί να καπνίζουν μπορεί να επιστρέψουν στο κάπνισμα τσιγάρων ή και να ξεκινήσουν να καπνίζουν ενώ πριν δεν κάπνιζαν. Τα τσιγάρα είναι πολύ πιο επικίνδυνα από το άτμισμα· το κάπνισμα εκτιμάται ότι μειώνει το προσδόκιμο ζωής κατά αρκετά χρόνια, ενώ ο μέσος ειδικός στη δημόσια υγεία θεωρεί το άτμισμα πολύ λιγότερο επιβλαβές απ’ ότι το κάπνισμα. Επομένως, αν μια πολιτική που αποσκοπεί στη μείωση του ατμίσματος ωθεί τους χρήστες προς τα τσιγάρα, θα μπορούσε να προκαλέσει περισσότερο κακό παρά καλό, ακόμα κι αν επιτύχει τον περιορισμό του ατμίσματος.
Τι διαπίστωσαν#
Το άτμισμα μειώθηκε απότομα — αλλά όχι ομοιόμορφα. Οι πωλήσεις αρωματισμένων (μη μενθόλης) ατμιστικών προϊόντων μειώθηκαν κατά περίπου 99,9% στις επαρχίες με περιορισμούς, ενώ οι πωλήσεις ατμιστικών με γεύση μενθόλης μειώθηκαν κατά περίπου 97%. Πρόκειται για μια σχεδόν πλήρη κατάρρευση της αγοράς.
Τα ατμιστικά προϊόντα χωρίς γεύση ή με γεύση καπνού αυξήθηκαν. Στα πρατήρια καυσίμων και τα ψιλικατζίδικα, οι πωλήσεις ατμιστικών προϊόντων χωρίς γεύση ή με γεύση καπνού αυξήθηκαν κατά περίπου 123% στις περιορισμένες επαρχίες — γεγονός που υποδηλώνει ότι πολλοί ατμιστές δεν σταμάτησαν, απλώς στράφηκαν σε όποια γεύση ήταν ακόμα νόμιμη.
Το ενδιαφέρον για το άτμισμα μειώθηκε επίσης. Οι αναζητήσεις στη Google για καταστήματα ατμίσματος και όρους αγοράς ατμιστικών προϊόντων μειώθηκαν στις περιορισμένες επαρχίες, υποδηλώνοντας ότι οι χρήστες δεν πήγαιναν απλώς σε ένα εξειδικευμένο κατάστημα για να αγοράσουν γεύσεις — το συνολικό ενδιαφέρον για το άτμισμα μειώθηκε.
Οι πωλήσεις τσιγάρων αυξήθηκαν!!! Αυτό είναι το κύριο εύρημα: οι πωλήσεις τσιγάρων αυξήθηκαν κατά περίπου 9,6% στις επαρχίες που περιόρισαν τα αρωματισμένα ατμιστικά προϊόντα, σε σύγκριση με τις επαρχίες που δεν το έκαναν. Χρησιμοποιώντας ένα άλλο στατιστικό μοντέλο, βρήκαν έως και πάνω από 20% αύξηση στις πωλήσεις τσιγάρων. Η επίδραση δεν ήταν άμεση· συσσωρεύτηκε σταδιακά, γινόμενη ευδιάκριτη μετά από περίπου 10 μήνες. Οι συγγραφείς εκτίμησαν ότι η μείωση των πωλήσεων προϊόντων ατμίσματος αντιστοιχούσε σε περίπου 2,7–10,6 mg λιγότερης νικοτίνης που απορροφάται ανά άτομο μηνιαίως, ενώ η αύξηση των πωλήσεων τσιγάρων αντιστοιχούσε σε περίπου 5,5–11,0 mg περισσότερης — δηλαδή, η αύξηση της νικοτίνης που προέρχεται από τα τσιγάρα είναι παρόμοιου μεγέθους με τη μείωση που προέρχεται από τα προϊόντα ατμίσματος.
Αυξάνουν οι περιορισμοί των γεύσεων το κάπνισμα και σε άλλες χώρες;#
Ναι. Παρόμοιες μελέτες στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν βρει το ίδιο βασικό πρότυπο: όταν μια πολιτεία ή πόλη απαγορεύει τα αρωματισμένα ατμιστικά προϊόντα, οι πωλήσεις τσιγάρων τείνουν να αυξάνονται. Είναι ενδιαφέρον ότι η επίδραση στον Καναδά ήταν κάπως μικρότερη από ό,τι στις ΗΠΑ. Ένας πιθανός λόγος: Ο Καναδάς έχει ήδη αυστηρούς κανόνες για τον καπνό —όπως μια εθνική απαγόρευση στα τσιγάρα με μενθόλη— επομένως οι Καναδοί καπνιστές έχουν λιγότερες επιλογές «αρωματισμένων τσιγάρων» για να στραφούν, γεγονός που μπορεί να αντισταθμίζει εν μέρει το φαινόμενο υποκατάστασης προς τα τσιγάρα.
Περιορισμοί#
Τα δεδομένα αφορούν τις πωλήσεις, όχι απαραίτητα το ποιος αγοράζει ή πόσο καπνίζει/ατμίζει το κάθε άτομο. Δεν μπορούν να διαχωρίσουν τη συμπεριφορά των νέων από εκείνη των ενηλίκων.
Ο Καναδάς διαθέτει μια ανεπίσημη αγορά τσιγάρων και ατμιστικών προϊόντων (μαύρη αγορά) η οποία δεν καταγράφεται σε αυτά τα δεδομένα, επομένως η πραγματική χρήση μπορεί να διαφέρει από ό,τι υποδηλώνουν τα επίσημα στοιχεία, και μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η αύξηση του καπνίσματος να είναι ακόμη μεγαλύτερη ή η ελάττωση του ατμίσματος να μην είναι τόσο μεγάλη όσο υπολογίστηκε.
Ορισμένα από τα αποτελέσματα των πωλήσεων τσιγάρων ήταν ευαίσθητα στο ποιο στατιστικό μοντέλο χρησιμοποιήθηκε, και οι ίδιοι οι ερευνητές επισήμαναν κάποια αβεβαιότητα στις πρώιμες τάσεις της μελέτης.
Συμπέρασμα#
Η εμπειρία του Καναδά προσθέτει δεδομένα σε ένα μοτίβο που έχουμε ήδη παρατηρήσει στις ΗΠΑ: ο περιορισμός των γεύσεων στα ηλεκτρονικά τσιγάρα μειώνει απότομα το άτμισμα, αλλά ένα σημαντικό μερίδιο αυτής της μείωσης εμφανίζεται αλλού – στην αύξηση του καπνίσματος. Το συμπέρασμα των συγγραφέων είναι ότι η «παρενέργεια» της αύξησης του καπνίσματος πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψιν όταν σχεδιάζονται και κρίνονται αυτές οι πολιτικές, διότι, σε αντίθεση με της αρχικές επιδιώξεις, μπορεί να καταλήξουν ως πρόβλημα για τη δημόσια υγεία.
Συχνές ερωτήσεις#
Μείωσαν οι απαγορεύσεις γεύσεων το συνολικό άτμισμα στον Καναδά; Ναι — οι πωλήσεις αρωματισμένων ατμιστικών προϊόντων μειώθηκαν δραματικά και το ενδιαφέρον για το άτμισμα (όπως μετρήθηκε μέσω της δραστηριότητας αναζήτησης) επίσης μειώθηκε. Ωστόσο, φαίνεται ότι αυτό οδήγησε σε περισσότερο κάπνισμα.
Αυξήθηκε το κάπνισμα μετά τις απαγορεύσεις γεύσεων; Τα δεδομένα πωλήσεων υποδηλώνουν ότι ναι: οι πωλήσεις τσιγάρων αυξήθηκαν σημαντικά στις επαρχίες που περιόρισαν τα αρωματισμένα ατμιστικά προϊόντα. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι παράνομες πωλήσεις δεν παρακολουθήθηκαν, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι η αύξηση στην κατανάλωση καπνού είναι ακόμα μεγαλύτερη.
Είναι οι απαγορεύσεις γεύσεων για προϊόντα νικοτίνης χωρίς καύση μια κακή πολιτική; Αν και η μελέτη δεν καταλήγει σε αυτό το συμπέρασμα άμεσα, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι εάν μια πολιτική μειώνει ένα λιγότερο επιβλαβές προϊόν (άτμισμα) ενώ αυξάνει ένα πολύ πιο επικίνδυνο (κάπνισμα), θα μπορούσε τελικά να βλάψει τη δημόσια υγεία συνολικά αντί να την ωφελήσει — μια πραγματική αντιστάθμιση που οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να σταθμίσουν προσεκτικά.
Τι πρέπει να κάνει ένας υπεύθυνος χάραξης πολιτικής σχετικά με τις απαγορεύσεις γεύσεων στη μείωση της βλάβης από τον καπνό; Το συμπέρασμα των ίδιων των συγγραφέων δεν δίνει μια απλή ετυμηγορία περί «απαγόρευσης» ή «μη απαγόρευσης»: υποστηρίζουν ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να προχωρούν με προσοχή στους περιορισμούς των γεύσεων, επειδή η βλάβη από μια ακούσια αύξηση του καπνίσματος τσιγάρων θα μπορούσε να αντισταθμίσει και να υπερβεί το ενδεχόμενο όφελος για τη δημόσια υγεία από το μειωμένο άτμισμα. Με άλλα λόγια, η έρευνα δεν ζυγίζει την προστασία των νέων έναντι της υγείας των ενηλίκων ως εάν πρέπει να χαθεί το ένα από τα δύο — επισημαίνει ότι αυτό το συγκεκριμένο εργαλείο πολιτικής φαίνεται να έχει μια παρενέργεια (περισσότερο κάπνισμα) που λειτουργεί ενάντια στον σκοπό τέτοιων μέτρων, κάτι που αξίζει να ληφθεί υπόψη στον τρόπο σχεδιασμού ή αξιολόγησης της πολιτικής.
Πηγή: Davis, B. A., Friedman, A. S., & Pesko, M. F. (2026). Restricting Sales of Flavored Nicotine Vaping Products: Effects on Nicotine Vaping Product and Cigarette Sales in Canada. Working paper. Data: Health Canada wholesale cigarette shipment records and NielsenIQ retail vape sales data, July 2018–June 2023.
