Γνωρίζαμε ήδη ότι η Ιαπωνία έχει βιώσει τεράστια μείωση στις πωλήσεις τσιγάρων τα τελευταία χρόνια. Τώρα έχουμε ακόμη περισσότερα στοιχεία, πέρα από τις πωλήσεις, για τα ποσοστά διακοπής του καπνίσματος στη χώρα. Μια κυβερνητική εθνικά αντιπροσωπευτική έρευνα που παρακολουθεί τη χρήση ουσιών από το 1995, δείχνει πλέον ακριβώς το μοτίβο υποκατάστασης του καπνίσματος που ελπίζαμε.
Οι Mizuno S και συν. δημοσίευσαν την ανάλυση στο Psychiatry and Clinical Neurosciences Reports (2026;5:e70409), χρησιμοποιώντας την Εθνική Γενική Έρευνα Πληθυσμού για τη Χρήση Ναρκωτικών της Ιαπωνίας — 16.499 άτομα, πέντε κύματα έρευνας μεταξύ 2017 και 2025, στρωματοποιημένη δειγματοληψία ε αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού. Το βασικό εύρημα: το κάπνισμα τσιγάρων έπεσε από 20,7% σε 12,3%, σχετική μείωση 40%, ενώ η χρήση προϊόντων θερμαινόμενου καπνού (HTP) ανέβηκε από 5,3% σε 11,7% την ίδια οκταετία. Αυτή είναι μια πραγματική αναδιάρθρωση του πώς μια χώρα 125 εκατομμυρίων ανθρώπων καταναλώνει νικοτίνη.
Τα ανεξάρτητα στοιχεία το επιβεβαιώνουν#
Το εύρημα αυτό ήταν αναμενόμενο διότι υπήρχαν κι άλλα στοιχεία που μας έδιναν παρόμοια εικόνα. Η έκθεση αγοράς Tobacco in Japan της Euromonitor του 2024 ανέφερε πτώση πωλήσεων τσιγάρων για 12 συνεχή χρόνια. Μια ανάλυση πωλήσεων λιανικής που δημοσιεύτηκε στο Tobacco Control βρήκε ότι ο ετήσιος ρυθμός μείωσης των πωλήσεων τσιγάρων επιταχύνθηκε περίπου κατά 5 φορές μετά την εθνική κυκλοφορία των προϊόντων θερμαινόμενου καπνού — από περίπου 1,8% ετησίως πριν το 2015 σε περίπου 9,5% μετά — και οι συγγραφείς ανέφεραν ότι μόνο η κυκλοφορία των HTPs δικαιολογούσε αυτή την επιτάχυνση στην πτώση της αγοράς τσιγάρων. Και η ίδια η Εθνική Έρευνα Υγείας και Διατροφής της Ιαπωνίας δείχνει τον επιπολασμό καπνίσματος στους ενήλικες να πέφτει από περίπου 19,6% σε 10,6% σε λιγότερο από μια δεκαετία.
Όταν τρεις λοιπόν ανεξάρτητες μελέτες δείχνουν την ίδια τάση, δεν νομίζω ότι υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα ευρήματα είναι αξιόπιστα.
Είναι η διπλή χρήση πραγματικό ζήτημα;#
Η ταυτόχρονη χρήση τσιγάρου και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού (διπλή χρήση) ανέβηκε την ίδια περίοδο, από 2,5% το 2017 σε 4,1% το 2025. Αυτή είναι μια στατιστικά σημαντική αύξηση. Δεν θα τη θεωρούσα έκπληξη, και δεν τη βρίσκω ανησυχητική. Εφόσον τα HTP και τα τσιγάρα συμπληρώνουν το ένα το άλλο για τη συνολική ημερήσια πρόσληψη νικοτίνης, δεν αναμένεται αυξημένος κίνδυνος από αυτόν τον συνδυασμό σε σύγκριση με το κάπνισμα μόνο. Είτε θα προσφέρει κάποια περιορισμένα οφέλη (σε περίπτωση που αυτή η «ατελής μετάβαση» συνδέεται με μεγάλη μείωση στον αριθμό των τσιγάρων που καπνίζει κάποιος) είτε, στο χειρότερο σενάριο, δεν θα υπάρχει κάποιο όφελος. Αλλά σίγουρα δεν θα αυξήσει τον κίνδυνο για την υγεία ενός ανθρώπου που κάπνιζε καθημερινά.
Περιορισμοί#
Οι ερευνητές δεν παρακολούθησαν τους ίδιους ανθρώπους για 5 χρόνια, αλλά ανέλυσαν 5 ανεξάρτητα δείγματα πληθυσμού. Η μελέτη λοιπόν δείχνει το μείγμα προϊόντων που χρησιμοποιούν οι Ιάπωνες και πως αυτό μεταβάλλεται, αλλά δεν μπορεί να δείξει ότι τα συγκεκριμένα άτομα που έκοψαν το κάπνισμα είναι τα ίδια που ξεκίνησαν τη χρήση προϊόντων θερμαινόμενου καπνού. Έμμεσα βέβαια, είναι εύλογο το συμπέρασμα ότι μιλάμε για υποκατάσταση του καπνίσματος. Ένα άλλο στοιχείο που δεν μπορεί να εξεταστεί με αυτόν τον σχεδιασμό είναι η τροχιά των χρηστών διπλής χρήσης. Τελικά κόβουν το κάπνισμα; Μένουν στη διπλή χρήση; Επιστρέφουν στο αποκλειστικό κάπνισμα; Δεν έχουμε ιδέα για αυτό, αλλά αξίζει να εξεταστεί σε μελλοντικές μελέτες.
Έχει μειωθεί η συνολική χρήση καπνού στην Ιαπωνία;#
Όχι πολύ. Η συνολική χρήση καπνού οποιουδήποτε είδους έπεσε από 24,3% σε 21,0%, πτώση 3,3 μονάδων σε οκτώ χρόνια. Αυτό επιβεβαιώνει πράγματι ότι η συντριπτική πλειονότητα της μείωσης της επικράτησης του καπνίσματος στην Ιαπωνία έχει συμβεί μέσω υποκατάστασης με προϊόντα θερμαινόμενου καπνού.
Μια σημείωση για τους βιοδείκτες#
Αν θέλουμε να μιλήσουμε για μείωσης βλάβης αντί απλώς για αλλαγή συμπεριφοράς, αυτή τη στιγμή δεν έχουμε επαρκή δεδομένα. Υπάρχει βέβαια βιβλιογραφία για τους βιοδείκτες, αλλά έχει σημασία ποιους «βιοδείκτες» επικαλούμαστε. Οι βιοδείκτες έκθεσης — άμεσες μετρήσεις πρόσληψης τοξικών ουσιών, όπως πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες ή νιτροζαμίνες — πέφτουν απότομα μέσα σε μέρες έως εβδομάδες μετά τη μετάβαση σε προϊόντα θερμαινόμενου καπνού, φτάνοντας συχνά κοντά στα επίπεδα ανθρώπων που έχουν κόψει εντελώς το κάπνισμα χωρίς τη χρήση υποκατάστατων. Οι βιοδείκτες πιθανής βλάβης (biomarkers of potential harm) είναι κάτι διαφορετικό: πιο αργοί, μη ειδικοί, δείκτες συνδεδεμένοι με την παθοφυσιολογία ασθενειών — δείκτες φλεγμονής, λιπιδικά πάνελ κ.λπ.
Χρειάζεται να διευκρινίσω τα παραπάνω, γιατί οι συγγραφείς της ιαπωνικής μελέτης χρησιμοποίησαν τους δεύτερους (βιοδείκτες πιθανής βλάβης) για να υποστηρίξουν ότι δεν προκύπτει όφελος από τη μετάβαση στα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού. Αλλά ακόμη και σε όσους κόβουν το κάπνισμα χωρίς εναλλακτικά προϊόντα, μπορεί να χρειαστεί πολύς χρόνος για να επιστρέψουν αυτοί οι δείκτες στα επίπεδα των μη καπνιστών (αν επιστρέψουν ποτέ σε τέτοια επίπεδα). Ωστόσο, έχουμε ισχυρά στοιχεία ότι πολλοί βιοδείκτες έκθεσης μειώνονται ουσιαστικά λίγο μετά τη μετάβαση από το κάπνισμα στα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού. Γι’ αυτό αναμένουμε οφέλη από μια τέτοια μετάβαση.
Πόσο σημαντικά είναι αυτά τα αποτελέσματα;#
Το μέτρο που έχει τη μεγαλύτερη σημασία εδώ δεν είναι αν λιγότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν νικοτίνη. Είναι αν λιγότεροι άνθρωποι καπνίζουν. Σε αυτόν τον συγκεκριμένο, ιατρικά σημαντικό άξονα, η πορεία της Ιαπωνίας τα τελευταία οκτώ χρόνια είναι πραγματικά ένα από τα καλύτερα φυσικά πειράματα για τη στρατηγική ελάττωσης της βλάβης από το κάπνισμα: απόλυτη πτώση 8,4 μονάδων στο κάπνισμα τσιγάρων, αύξηση 6,4 μονάδων σε μια εναλλακτική επιλογή που δεν περιλαμβάνει καύση. Αυτό επιβεβαιώνει ότι η στρατηγική ελάττωσης της βλάβης μπορεί να δουλέψει σε επίπεδο πληθυσμού.
Η Ιαπωνία βιώνει μια επανάσταση στη δημόσια υγεία σχετικά με το κάπνισμα. Αν δεν είχαν απαγορεύσει τα νικοτινούχα ηλεκτρονικά τσιγάρα, υποψιάζομαι ότι αυτή η επανάσταση θα ήταν ακόμη πιο εντυπωσιακή.
Συχνές Ερωτήσεις#
Πόσο μειώθηκε το κάπνισμα στην Ιαπωνία από τότε που κυκλοφόρησαν τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού; Το κάπνισμα τσιγάρων μειώθηκε από το 20,7% στο 12,3% —μια σχετική μείωση της τάξης του 40%— μεταξύ 2017 και 2025, σύμφωνα με την Εθνική Έρευνα που δημοσιεύτηκε πρόσφατα (Mizuno et al., 2026).
Αυξήθηκε παράλληλα η χρήση προϊόντων θερμαινόμενου καπνού; Ναι. Η χρήση προϊόντων θερμαινόμενου καπνού αυξήθηκε από το 5,3% στο 11,7% κατά την ίδια οκταετία, ακολουθώντας αντίστροφη πορεία σε σχέση με τη μείωση του καπνίσματος τσιγάρων.
Αποτελεί πρόβλημα στην Ιαπωνία η παράλληλη χρήση τσιγάρων και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού; Η παράλληλη χρήση αυξήθηκε από το 2,5% στο 4,1%, αλλά αυτό είναι αναμενόμενο και δεν φαίνεται να αποτελεί μείζον ζήτημα για τη δημόσια υγεία. Δεδομένου ότι τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού αποδίδουν νικοτίνη χωρίς καύση, οι χρήστες που κάνουν παράλληλη χρήση δεν προσθέτουν επιπλέον κίνδυνο σε σύγκριση με όσους καπνίζουν αποκλειστικά τσιγάρα. Είτε μειώνουν τη βλάβη (εάν περιορίσουν σημαντικά την κατανάλωση τσιγάρων) είτε παραμένουν στο ίδιο επίπεδο κινδύνου.
Μειώθηκε η συνολική χρήση καπνού στην Ιαπωνία τα τελευταία 8 χρόνια; Μόνο ελαφρώς. Η συνολική χρήση καπνού μειώθηκε από το 24,3% στο 21,0%, μια μείωση 3,3 ποσοστιαίων μονάδων. Αυτό επιβεβαιώνει ότι η καταγραφόμενη μείωση του καπνίσματος τσιγάρων οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά σε αντικατάσταση με θερμαινόμενα προϊόντα καπνού και όχι σε διακοπή του καπνίσματος χωρίς τη χρήση υποκατάστατων.
Μπορούν οι βιοδείκτες να αποδείξουν ότι η μετάβαση σε προϊόντα θερμαινόμενου καπνού μειώνει τη βλάβη; Οι βιοδείκτες παρέχουν μόνο έμμεσες αποδείξεις και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διατύπωση βάσιμων υποθέσεων. Οι βιοδείκτες έκθεσης (όπως οι ειδικές για τον καπνό νιτροζαμίνες) μειώνονται σύντομα, μέσα σε λίγες ημέρες από τη μετάβαση, αλλά οι βιοδείκτες πιθανής βλάβης (φλεγμονή, λιπίδια) χρειάζονται πολύ περισσότερο χρόνο για να μεταβληθούν — και ενδέχεται να μην επανέλθουν ποτέ πλήρως στα επίπεδα των μη καπνιστών. Αναμένουμε οφέλη, αλλά η επιβεβαίωση σε πληθυσμιακό επίπεδο, μέσω επιδημιολογικών μελετών με κλινικά καταληκτικά σημεία, εκκρεμεί ακόμη.
Γιατί η Ιαπωνία δεν επιτρέπει τα ηλεκτρονικά τσιγάρα με νικοτίνη; Η Ιαπωνία απαγόρευσε τα ηλεκτρονικά τσιγάρα που περιέχουν νικοτίνη το 2016, ταξινομώντας τα ως φαρμακευτικά προϊόντα που απαιτούν έγκριση. Αυτό πιθανότατα επιβράδυνε τη συνολική μείωση της χρήσης καπνού, καθώς το άτμισμα έχει αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα στη διακοπή του καπνίσματος και θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει ως πρόσθετο εργαλείο για να βοηθήσει τους Ιάπωνες καπνιστές να διακόψουν το κάπνισμα.
Πηγές: Mizuno S, Inoura S, Matsumoto T, Shimane T. “Nationwide trends in cigarette, heated tobacco product, e-cigarette, and multiple-product use in Japan 2017–2025.” Psychiatry Clin Neurosci Rep. 2026;5:e70409.
